Học giỏi, chăm ngoan” không còn là khuôn mẫu để phần lớn các bậc phụ huynh mong muốn con mình trở thành như trước. Thay vào đó, những người làm cha làm mẹ hiện đại bắt đầu quan tâm đến việc rèn luyện cho con những kỹ năng để trẻ có thể tồn tại, thích ứng, vươn lên trong xã hội có nhiều cạnh tranh và biến đổi hiện nay. Chính vì vậy, thay vì đăng ký cho con học thêm ngoại ngữ, âm nhạc, võ thuật…, nhiều bậc phụ huynh đang tìm kiếm những lớp học rèn luyện kỹ năng sống cho trẻ.

*Học kỹ năng sống để không thành “gà công nghiệp”

Chị Hà (Công ty VDC – Hà Nội) có một cậu con trai đã 8 tuổi, ngoan, 2 năm liền là HS giỏi nhưng rất nhút nhát, gặp ai cũng chào lí nhí, nhiều khi người được chào còn không nghe thấy gì. Không dưới một lần, cháu về kể với mẹ bằng giọng tiếc rẻ là hôm nay con mà giơ tay phát biểu, thể nào cũng được 10 điểm. Hỏi sao con không giơ tay, thì cháu nói cháu sợ phát biểu sai, các bạn chê cười. Nhiều khi chị Hà thấy bực mình vì con mình quá ngờ nghệch. Chẳng hạn khi chị sai con đi mua mì ăn liền, cháu đi một hồi, rồi trở về tay không, nói với mẹ: Người ta không còn mì Hảo Hảo mẹ ạ! (đây là loại mì chị Hà vẫn thường mua). Lúc đó, một mặt chị Hà tự trách mình không nói với con là nếu không còn mì Hảo Hảo thì mua loại mì khác, nhưng mặt khác chị thấy buồn khi con mình quá cứng nhắc, không biết cách ứng biến. Vì thế, khi nghe nói có lớp dạy kỹ năng sống cho trẻ em, chị quyết tâm phải tìm cho con một lớp như vậy.

Sau một hồi “lướt web” tìm lớp dạy các kỹ năng sống cho trẻ em ở Hà Nội, chị Hà tìm được một cơ số các khóa học như vậy, như khóa học của Tâm Việt Group (phố Đội Cấn), ABS Training (Cung Hữu nghị Việt-Xô), khóa học “Living Values” (những giá trị sống) của Sunny Smiles ở phố Võ Văn Dũng, hay các lớp học của Fastrackids ở phố Yết Kiêu...

Một trong những khóa học về kỹ năng sống của Tâm Việt là lớp “Kỹ năng thuyết trình thuyết phục” cho trẻ em, với 8 buổi học. Các em được học qua trải nghiệm (học qua các trò chơi, đứng trước cả lớp để thuyết trình,...), được các giảng viên chia sẻ những kiến thức cơ bản về thuyết trình thuyết phục: các cách thể hiện bài nói qua ngôn ngữ cơ thể, cấu trúc bài thuyết trình... Em Đồng Duy Anh, một HS của khóa học cho biết: “Sau khi khóa học kết thúc, em đã có thể tự tin khi giao tiếp với mọi người cũng như biết cách ứng xử - những điều mà trước đây em rất lúng túng”. Còn chị Mai Chi – một phụ huynh có con tham gia khóa học thì vui mừng nói: “Con tôi rất thích khóa học, từ một đứa trẻ nhút nhát, “ăn không nên đọi, nói không nên lời”, sau 8 buổi học cháu đã nói to, rõ ràng, diễn đạt mạch lạc. Hơn thế, cháu không còn e ngại nói ra những mong muốn của mình, và đặc biệt là biết cách thuyết phục người khác tin tưởng vào những điều cháu nói”.

Chỉ là những bài học đơn giản như kĩ năng giới thiệu bản thân, thuyết trình trước đám đông, kĩ năng giao tiếp ứng xử... nhưng có chứng kiến những buổi học đầu tiên của các em mới thấy rằng nhiều đứa trẻ đúng là những “chú gà công nghiệp” thực sự, và rằng “học giỏi, chăm ngoan” hoàn toàn chưa đủ để các em có thể tự tin đối mặt với những khó khăn trong cuộc sống sau này.

Theo TS.Phan Quốc Việt - Chủ tịch, Tổng giám đốc Tâm Việt Group, những đứa trẻ “gà tồ” chủ yếu là sản phẩm từ quá trình và phương pháp giáo dục của người lớn. TS Việt cho rằng: “Con người là động vật nhưng lâu nay chúng ta đang biến con cái mình thành tĩnh vật: ngồi im mà học, ngồi im để bố xem phim, ngồi im không được quấy ... Hãy trả lại sự hồn nhiên cho con cái của chúng ta, đứng biến con mình thành tượng!”. Hãy để cho trẻ trải nghiệm và hỗ trợ chúng rút ra bài học cho mình. Nếu chúng ta cứ sợ thì con cái sẽ không bao giờ lớn được và sẽ phụ thuộc vào ta mãi.

* Cha mẹ phải là người thầy đầu tiên

Nhiều bậc phụ huynh phó mặc chuyện dạy dỗ con mình cho nhà trường mà không ý thức được rằng dù trường học có tuyệt vời đến đâu thì chính môi trường gia đình mới có ảnh hưởng lớn nhất đến sự hình thành tính cách và phát triển của trẻ. Thầy cô giáo là người truyền cho trẻ những kiến thức khoa học tự nhiên và xã hội, nhưng chính cha mẹ mới là người thầy dạy cho trẻ những kỹ năng sống đầu tiên để giao tiếp, ứng xử với mọi người xung quanh.

VAI TRÒ CỦA CHỈ SỐ CẢM XÚC (EQ)
Những người có công trong nghiên cứu và đưa ra chỉ số EQ là hai nhà tâm lý học người Mỹ: Peter Salovey  và John Mayer vào năm 1996 khi đưa ra thuật ngữ Trí thông minh cảm xúc (Emotional Intelligence), xác định bằng Chỉ số cảm xúc (Emotional Quotient - EQ). EQ thể hiện khả năng của một người hiểu rõ chính bản thân mình cũng như thấu hiểu người khác. Hơn thế, nó còn là khả năng chế ngự cảm xúc để thích ứng với hoàn cảnh và kiểm soát các cảm xúc. Chỉ số EQ cao sẽ giúp trẻ phát triển tốt khả năng giao tiếp, diễn đạt, hòa đồng với bạn bè, giúp trẻ thích ứng nhanh với cuộc sống. Điều này sẽ tạo cho trẻ một nền tảng tốt về nhân cách cũng như những kỹ năng cần thiết trong cuộc sống để giúp trẻ có thể thành công vững chắc trong tương lai.

EQ một phần là bẩm sinh nhưng cũng do giáo dục, rèn luyện mà có được. Việc giáo dục tình cảm phải được thực hiện từ khi trẻ còn nhỏ, hệ thần kinh chưa trưởng thành, có nhiều cơ hội tiếp nhận những cảm xúc mới. EQ không đối lập với IQ, mà mục đích của giáo dục là phát triển song song hai chỉ số này. Có những người được thiên phú cả hai, nhưng không ít người lại thiếu cả hai.

Khác với IQ đã xây dựng được một hệ thống trắc nghiệm, đo bằng con số cụ thể, EQ chưa có được một công thức tính toán riêng, vì trí thông minh xúc cảm là một phẩm chất phức tạp, biểu hiện qua những cái khó thấy như sự tự ý thức, sự thấu cảm, tính kiên trì, lạc quan, tính quyết tâm và khả năng hoạt động xã hội. Nói về vai trò của EQ, người ta cho rằng "với IQ người ta tuyển lựa bạn, nhưng với EQ, người ta đề bạt bạn".
 
Tuy nhiên, không ít bậc phụ huynh có suy nghĩ sai lầm khi cho rằng yêu thương con nghĩa là bao bọc chúng, chăm sóc chúng từng ly từng tý, khoác lên cuộc sống của chúng một màu hồng đẹp đẽ. Gia đình anh Cảnh – chị Tú là một trường hợp như vậy. Họ có 2 cô con gái – 2 “nàng công chúa” mà họ cưng như trứng mỏng. Một cô năm nay lên lớp 8, một cô lớp 5 nhưng chưa bao giờ phải đụng tay làm bất cứ việc nhà nào. Thỉnh thoảng, cô lớn chán ăn, chị Tú còn bón cho con từng thìa cơm. Cô út thì khỏi phải nói, được cưng chiều nhất mực, lớn tướng rồi mà mẹ còn tắm rửa cho hàng ngày. Chính vì vậy, khi lớp cô lớn tổ chức đi cắm trại, cô bé được phân công vào tổ nấu nướng, lúc đó cô mới thấy những tác hại từ việc yêu chiều một cách quá đáng của bố mẹ gây ra. Cô không biết nhóm lửa, vo gạo, nấu cơm thế nào, cuối cùng mọi người phân công cô trông nồi cơm, nhưng rồi cô bé – vì không biết lúc nào thì cơm chín – nên đã khiến cả nồi cơm khê nồng, ở dưới cháy đen. Hôm đó cả lớp đói, may mà còn ít bánh mì từ lúc chiều và mấy gói mì tôm. Cô bé, dù đã ngồi ở một góc thật khuất, vẫn cảm nhận được những ánh mắt thương hại của bạn bè đang nhìn mình. Cô thấy mình vô dụng và lố bịch kinh khủng!
Nhiều bậc phụ huynh thì lại quan niệm kỹ năng sống phải do các chuyên gia về tâm lý, giao tiếp... giảng dạy mà không ngờ rằng, những kỹ năng này trẻ có thể học được từ chính những công việc thường ngày, nhờ sự chỉ dạy của bố mẹ hay người thân. Anh Đoàn Công Vinh (phố Hàm Long – Hà Nội) vẫn chưa quên lần cả nhà đi về quê ngoại ở Đồ Sơn – Hải Phòng. Lúc về, nghe cậu con trai 6 tuổi của mình líu lô kể chuyện, anh mới giật mình nhận ra rằng chuyến đi này dạy cho cậu bé nhiều điều thật bổ ích và đáng ngạc nhiên. Cậu bé tuyên bố từ nay chỉ ăn xôi để “hết ít tiền”, sẽ không bỏ mứa thức ăn nữa, vì cả buồng chuối to ông bà ngoại chỉ bán được 20.000, “chỉ bằng một bát phở của con”. Cậu còn hỏi bố nhiều câu hỏi hóc búa khiến ông bố nhăn trán nhíu mày mãi không trả lời được như “Bị chuột rút khi đang bơi phải làm sao? Bị rơi xuống biển trong đêm thì làm thế nào xác định được phương hướng?.v.v...”

Theo TS tâm lý Trương Thị Bích Hà, trẻ em ngay từ khi còn nhỏ đã thích quan sát và bắt chước người lớn. Tuy nhiên, khi trẻ cố làm một việc gì đó một mình thì các bậc cha mẹ, vì sợ con làm hỏng, làm chậm... nên nhiều khi lại ngăn cản hoặc làm hộ trẻ. Điều này vô hình trung khiến trẻ ngày càng trở nên tự ti, ngại tiếp xúc với người khác, có thói quen ỷ lại... Chính vì vậy, thay vì ngăn cản, hãy khuyến khích trẻ làm mọi việc một cách độc lập từ nhỏ, dù trẻ làm chưa đúng, chưa hoàn thiện. Bên cạnh đó, dạy kỹ năng sống cho trẻ phải bắt đầu từ chính những công việc thường ngày, và cha mẹ hãy là những người thầy đầu tiên giúp trẻ có thể tự tin và độc lập giải quyết những trở ngại trong cuộc sống.